اصفهان23

با دیده شوق اصفهان را دیدم/ آثار قشنگ باستان را دیدم/ با نصف دگر، دگر مرا کاری نیست/ صد شکر که این نصف جهان را دیدم

یک سوغات دیگر از اصفهان - سفره قلمکار
نویسنده : بهزاد سلطانی - ساعت ٤:٥٠ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۳ تیر ۱۳۸۸
 

هنر ایران درختی کهن است که ریشه در ژرفای خاک کویر و شاخه تا بلندی البرز و سایه بر سر مردمی‌ دارد که از پیوند خود با او نه بریده و نه کاسته اند. مردمی‌که با هنر به دنیا آمده و در کنار آن زندگی می‌کنند.
چاپ پارچه تجسمی‌زنده از فرهنگ و هنر این سرزمین دارد. در ادوار مختلف تاریخ، نشانه های فرهنگ عمیق و پر قدرتی است که نه تنها در مقابل هجوم اقوام مختلف مقاومت کرده ، بلکه توانسته فرهنگ های تحمیلی بیگانه را در خود حل نموده و به آن سیمایی ایرانی ببخشد .
به راستی مردم ایران درباره ی هنر چه میدانند جز این که به حضور دائم آن در کنار خود عادت کرده اند و چگونه می توان برای مردم در مورد مسئله ای که به آن آشنا هستند سخن گفت؟

سفره قلمکار اصفهان

قلمکار سازی‌ از پیشه های کهن و قدیمی ایران است‌ که‌ قرنها در اوج‌ شهرت بوده‌ است‌.‌قلمکاری‌ و نقاشی‌ روی‌ پارچه‌ از دوره‌ مغولها در ایران مرسوم گشت.


بدین‌ دلیل که‌ در دوره‌ فوق بعلت حمایت‌ و پشتیبانی‌ خوانین مغولی‌ پارچه‌های منقوش و‌چینی در بازارهای ایران فروش‌ فوق العاده‌ای پیدا کرده‌ بود.

ایرانیان نیز جهت رقابت‌ با چینی ها دست‌ به‌ ابتکاراتی‌ زدند که‌ از آن جمله ابداع نقاشی‌ بر روی‌ ‌پارچه‌ یا به اصطلاح پارچه‌های قلمکار است‌. سپس در دوره‌ صفویه‌ این‌ هنر گسترش یافت‌. در‌حقیقت میتوان گفت دوره‌ پررونق‌ این‌ صنعت از زمان صفویه‌ شروع‌ به‌ اواسط‌ عصر قاجاریه‌‌ختم گردید.

در زمان صفویه‌ بیشتر لباس های مردانه‌ و زنانه‌ از پارچه‌های قلمکار تهیه میگردید و این‌‌پارچه‌ها در آن زمان شهرت فراوان داشت‌. یک‌ نوع قلمکار با طرح و نقش خاص خود بنام ‌دلگه جهت لباس مردانه‌ و زنانه‌ تهیه میشد. از دیگر انواع قدیمی قلمکار میتوان خمرهای‌زریا اکلیلی، جیگرنات قرمز و جیگرنات بنفش را نام برد.

تلاش پیگیر صنعتگران قلمکار ساز و استقبالی‌ که‌ از آن میشد موجب‌ ازدیاد تقاضا برای این‌‌گونه‌ پارچه‌های نقش دار شد و چون عرضه‌ محدود بود، صنعتگران را به‌ چاره‌ اندیشی و پیدا ‌کردن‌ راه حل‌ جهت عرضه‌ بیشتر با همان کیفیت هنری واداشت‌. در این‌ مورد تنها راه چاره‌‌را ایجاد نقوش مورد نظ‌ر بر روی‌ قالب‌ و انتقال قالبهای مذکور روی‌ پارچه‌ دانستند که‌ در‌آغاز تنها از یک‌ یا چند قالب‌ استفاده‌ میکردند و بقیه را با دست‌ میکشیدند ولی‌ پس‌ از‌چندی با طراحی‌ روی‌ کاغذ و انتقال این‌ طرحها بر روی‌ قالب‌ و حکاکی‌ و قالب‌ تراشی‌، استاد‌کاران فن‌ توانستند به ط‌ور کلی محصولات قلمکار را به وسیله قالب‌ زنی‌ تولید کنند.


مراکز تولید‌

شهر اصفهان که‌ در زمان صفویه‌ مرکز و پایتخت ایران بود، یکی از مراکز عمده ی تجمع هنر‌آفرینان و صنعتگران گردید و هنرمندان از گوشه‌ و کنار ایران به‌ این‌ شهر روی‌ آوردند و‌ سعی در تولید و عرضه‌ محصولات مختلف از جمله قلمکار با عالی‌ترین‌ کیفیت هنری نمودند.

در حال حاضر شهر اصفهان مرکز تولید قلمکار ایران است‌ و در شهرهای دامغان و سمنان هم‌ ‌نوعی‌ قلمکار خاص منطقه تهیه میگردد.

محصولاتی‌ که‌ امروزه‌ از پارچه‌ قلمکار تهیه میشود عبارتند از: لباس، سجاده‌، سفره، ‌رولحافی‌، پرده‌، مجمعه پوش، بقچه، سوزنی‌، حمام، قط‌یفه، کتیبه، کلاه، قبا، شلیته، روکش‌‌صندلی‌، رومیزی، روتختی، دستمال، زیر لباسی‌، سربخاری‌، کیف، دامن‌، کفش زنانه‌ و برای‌مصارف‌ دکوراسیون.

قالب ها و قالب‌ تراشان‌

قالب‌ تراشی‌ یکی از هنرهای ظریف‌ و بسیار مهم و قدیمی اصفهان است‌ که‌ از استادان این‌‌فن فعلا بجز عده معدودی‌ باقی‌ نمانده اند

استاد کاران قدیمی بهترین‌ چوب را برای تراش قالب‌ چوب های گلابی‌ و زالزالک‌ تشخیص‌داده‌اند که‌ معمولا چوب زالزالک‌ را برای قالب های ریز استفاده‌ مینمایند هر چه‌ نقش ها در یک‌‌قالب‌ درشت‌تر باشند کار تراش آسانتر و هر چه‌ نقوش ریزتر باشند به همان نسبت کار تراش‌مشکلتر می شود.

برای این که یک‌ قالب‌ کامل‌ شود از ابتدا یعنی جور کردن‌ چوب تا زمانی‌ که‌ قالب‌ آماده‌ نقش‌زنی‌ میشود چندین‌ مرحله طی میشود که‌ به ط‌ور مختصر عبارتست از:

.جور کردن‌ چوب قالب‌ ‌ -

پیه دادن‌ که‌ به‌ سه‌ دلیل صورت‌ میگیرد. دوام چوب را زیادتر میکند، چوب را برای‌تراش نرم میکند و مانع‌ نفوذ و ایجاد تغییرات و شکستگی در آن میشود.

لیسه یا پولیش کردن‌ چوب ‌ -
طرح ریزی که‌ در آن پوسته سائیده شده انار یا ما زوج‌ را با لعاب کتیرا مخلوط کرده‌ مایع‌‌حاصله را روی‌ سط‌ح‌ صاف چوب مالند. این‌ عمل برای آن صورت‌ میگیرد که‌ طرح آماده‌ شده ‌از روی‌ کاغذ بر روی‌ چوب منتقل شود.

.‎مرحله قلمگیری است‌ و مرحله آخر برای تکامل‌ قالب‌ پیه دادن‌ کامل‌ است‌ که‌ برای‌استحکام و غیر قابل‌ نفوذ کردن‌ قالب‌ صورت‌ میگیرد -

رنگهای مصرفی‌ قلمکار‌

در ساختن قلمکار بیشتر از دو رنگ‌ مشکی و قرمز استفاده‌ میشود که‌ برای ساختن رنگ‌‌مشکی از مواد مانند: کتیرا، اکسید، آهن‌، زاج سیاه و روغن‌ کرچک‌ و برای ساختن رنگ‌ قرمز ‌از موادی‌ مانند گل‌ سرخ، روغن‌ کنجد، زاج سفید و کتیرا استفاده‌ میشود.

گاهی‌ هم‌ بر‌حسب مورد رنگهای ترکیبی مانند آبی‌ یا نیلی، .سبز زرد و قهوه ای به کار می‌برند.


چگونگی تولید‌

مواد مصرفی‌ قلمکار سازان بسیار متنوع است‌ ولی‌ آنچه که‌ قابل‌ توجه‌ است‌ عبارتست از:‌پارچه‌های متقال، کدری‌ و چلوار، کتیرا، پوست‌ انار، رنگ‌ گیاهی‌ زاج سفید، نیل، روغن‌‌گلیسیرین‌ و آلیزارین‌

مراحل‌ تولید قلمکار باختصار عبارتست از: آبخور کردن‌ پارچه‌، دندانه‌ کردن‌ پارچه‌ انجام عمل ‌قالب‌ زنی‌ که‌ با دو رنگ‌ قرمز و مشکی آغاز و بعد از اتمام کار و تثبیت رنگها، در مرحله‌سفیدگری، زمینه برخی‌ از پارچه‌های تولیدی سفید میشود و چنانچه نیازی‌ به‌ .استفاده‌ از‌رنگهای دیگر باشد مجددا پارچه‌ به‌ کارگاه برگردانده شده و نقوش لازم‌ بر روی‌ آن انتقال‌می یابد.
منبع : پرشین پرشیا با قدری تصحیح