اصفهان23

با دیده شوق اصفهان را دیدم/ آثار قشنگ باستان را دیدم/ با نصف دگر، دگر مرا کاری نیست/ صد شکر که این نصف جهان را دیدم

آثار تاریخی اصفهان - حمام علیقلی آقا
نویسنده : بهزاد سلطانی - ساعت ۱٠:۳۸ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٥ فروردین ۱۳۸٩
 

حمام علیقلی آقا به همراه مجموعه بناهای عمومی دیگران از جمله مسجد، بازارچه، چهارسو و سرا از دوره صفوی باقی است. بانی این بناها علیقلی آقا از خواجگان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. دو کتیبه مورخ 1122 ق در مسجد علیقلی آقا و نقل مؤلف تاریخ اصفهان از ساخت حمام در سال 1112 و بالاخره تاریخ 1125 در انتهای وقفنامه حمام نشان می‌دهد که این بنا از آثار نیمه اول قرن دوازدهم هجری قمری است.

حمام علیقلی آقا



حمام در ایران
در ایران از روزگاران کهن شستشوی بدن از دو نظر اهمیت داشته است. نخست از جهت پاکی جسم و دیگر از نظر پاکی روان. به نظر می رسد مهر پرستان برای انجام مراسم مذهبی می بایست به مدت 3 روز و 3 شب در فواصل معین غسل کنند تا قادر گردند در برنامه های مذهبی شرکت جویند.در آئین زرتشتی نیز به چگونگی تطهیر اشاره شده است.


اطلاعات ما درباره وجود حمام ها در پیش از اسلام اندک است. کاوشهای باستان شناسی سالهای اخیر در تخت جمشید موید آن است که در زمان هخامنشی استفاده از نوعی حمام معمول و متداول بوده است. استفاده از حمامهای خصوصی در دوره اشکانی هم رایج بوده و نمونه های جالبی از آن در کاخ آشور در عراق امروزی کشف شده است. با گسترش اسلام گرمابه های متعددی احداث شد و مورد استقبال عموم قرار گرفت. طبق منابع تاریخی بسیاری از استادان و معماران گرمابه های کوفه و بصره در قرون نخستین اسلام ، ایرانی بوده اند.


در دوره امویان احداث حمام ها وارد مرحله جدیدی گردید و خلفا در این دوره حمامهای متعددی در کاخهای خود ایجاد کردند که از جمله می توان به حمام معروف قصر عَمرا در اردن امروزی اشاره کرد. در دوره عباسیان ایجاد حمامها رو به گسترش نهاد و طبق مدارک تاریخی از قرن پنجم و ششم هجری ، 1170 حمام در قاهره وجود داشت. سنت لنگ بستن در حمام به دستور مقتدر خلیفه عباسی رایج گردید.

یکی از وسایل عمده تعیین جمعیت شهرها ، حمامهای آن شهر بوده که تعداد مشتریان آن را به دست می آوردند و جمعیت را حدس می زدنند. یعنی محاسبه می کردند که در هر حمام ساکنان چند خانه استحمام می کنند و در هر خانه به طور متوسط چند تن سکونت دارند ، که مجموع آنها جمعیت تقریبی بوده است.

در دوره ایلخانی همانند دیگر فعالیت های معماری برای ایجاد بناهای عام المنفعه ، حمامهای بسیاری در شهرهای مورد علاقه حکمرانان ایلخانی مانند تبریز ، مراغه ، اردبیل و سلطانیه ایجاد شد.عصر شکوفایی ایجاد حمامها را باید متعلق به دوره صفوی دانست که بنا به گفته شاردن ، 273 حمام در اصفهان بوده است. بعد از عصر صفوی احداث حمام به شیوه گذشته ادامه یافت و با شروع قرن حاضر و دگرگونی در زندگی روزمره به تدریج ایجاد و گسترش حمام به سبک سابق متوقف گردید و استفاده از حمامهای خصوصی در منازل مرسوم گردید.

حمام های اصفهان
هنگامی که ژان شاردن از اصفهان بازدید می کند در پایان سفرنامه خود شمار حمامهای اصفهان را به 273 حمام می آورد که در روزگار ما شمار اندکی از آن همچنان باقی مانده است. حمامها به عنوان بناهای عمومی در دل محله ها ، در راسته بازارها ، نزدیکی مساجد و کاروانسراها بنا می شد. همچون خانه ها ، فضای درونی حمامها در ژرفای تقریبی یک متر قرار می گرفت تا با این ترفند از هدر رفتن گرما جلوگیری گردد. حمامها از دیدگاه کاربردی نیز می بایست فضاهایی را در دل خود می داشتند تا بتوانند نیازهای مردم را در امر پاکیزگی برطرف سازند.


حمام برای مردم آن زمان چیزی فراتر از جای شست و شو بود. در آن جا، اقوام و دوستان و بچه محل ها را می دیدند و از حالشان با خبر می شدند. از هر کجا خبری داشتند ، به اطلاع یکدیگر می رساندند ، گاه شکوه اهل سیاست را در گوش هم پچ پچ می کردند ، فرزندان خویش را به حمام برده و در حین شست و شو ، شیوه سلوک اجتماعی و مردم داری و حرام و حلال شرعی را بدانان می آموختند.

دختران را برای پسران خویش خواستگاری می کردند ، اگر پسری برای دختر دم بختشان پا پیش گذارده بود ، دزدانه ، سر تا پایش را برانداز کرده و سلامت جسمش را می سنجیدند ، حمام عروسی و زایمان می گرفتند و دیگران را به جشن و شادی خویش فرامی خواندند ، خستگی تن را با مشت و مال دلاک و خستگی روح را با درد دل های دوستانه به در می کردند ، رگ می زدند و سبک می شدند ، آب تنی می کردند و شادمان می گشتند و خلاصه حمام را در جایگاه مهم ترین نهادهای اجتماعی می نشاندند.

حمام علیقلی آقا

مشت و مال دلاک

این روح حمام بود ، اما جسمش نیز دست کمی از روحش نداشت. نه تنها با کاشی کاری ها و نقاشی ها و آهک بری ها و حجاری های استادانه ، نمایشگاهی از هنرهای گوناگون را پیش چشم می نهاد ، بلکه معماری اش از گستره و ژرفای دانشی حکایت می کرد که آزمون دشوار سده ها و هزاره ها را از سر گذرانده بود.

تاریخچه حمام علی قلی آقا

حمام علیقلی آقا به همراه مجموعه بناهای عمومی دیگران از جمله مسجد، بازارچه، چهارسو و سرا از دوره صفوی باقی است. بانی این بناها علیقلی آقا از خواجگان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. دو کتیبه مورخ 1122 ق در مسجد علیقلی آقا و نقل مؤلف تاریخ اصفهان از ساخت حمام در سال 1112 و بالاخره تاریخ 1125 در انتهای وقفنامه حمام نشان می‌دهد که این بنا از آثار نیمه اول قرن دوازدهم هجری قمری است.

علی قلی آقا از خواجه سرایان عهد صفوی
این بنا از دو حمام بزرگ و کوچک تشکیل شده است. هر یک از این دو حمام مانند دیگر حمام‌های سنتی شامل دو فضای اصلی سربینه و گرمخانه است و در حمام بزرگ فضای مهم دیگری موسوم به چال حوض نیز وجود دارد. مجموعه این دو حمام به گونه‌ای طراحی شده که سربینه‌های دو حمام مجاور هم و گرمخانه‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند. بدین ترتیب با نزدیک هم واقع شدن فضاهای با درجه حرارت مشابه، اتلاف حرارت کمتری صورت می‌گیرد.
قسمت‌های مختلف مجموعه فضاهایی منظم و با قاعده‌های هندسی هستند. سربینه حمام بزرگ فضایی است با قاعده هشت ضلعی منتظم، سکوهایی بر گرد این سربینه بخش کوچکتری با قاعده‌ای مشابه در میانه این فضا پدید آورده‌اند. سکوها محل‌های نشستن، تعویض لباس و استراحت مراجعین بوده و حفره‌هایی زیر سکوها برای جای کفش تعبیه شده است. بر دو محور فضای سربینه، چهار حوض در درون سکوها تعبیه شده‌اند تا افراد قبل از ورود به سکو پاهای خود را در این حوض‌ها شست و شو دهند.
حمام علیقلی آقا
هشت ستون سنگی طاق گنبدین بخش میانه سربینه را بر دوش دارند و سکوهای اطراف را طاق‌های کوتاه‌تری می‌پوشانند. بدین ترتیب دو محدوده فضایی در سربینه از یکدیگر متمایز شده‌اند: فضای مکث سکوها و فضای حرکت و تردد در بخش میانی سربینه.
حمام علیقلی آقا
صابون های سنتی ، سفیداب و ظروف قدیمی مسی
سربینه از طریق فضایی موسوم به میان‌در به گرمخانه مرتبط می‌شود. میان‌در مسیر دسترسی سربینه و گرمخانه را با چندین شکست و تغییر زاویه فراهم می‌کند تا دید مستقیم بین این دو فضا از بین برود و از اتلاف حرارت گرمخانه نیز جلوگیری گردد. میان‌در به فضاهای دیگری از جمله آبریزگاه و فضای تنظیف (نوره کش خانه) نیز مرتبط است. ورود به فضای تنظیف در حمام‌ها تا پیش از دوره صفویان از سوی گرمخانه صورت می‌گرفت و پس از این دوره، درگاه ورود به آن در فضای میان‌در تعبیه شده است.
حمام علیقلی آقا
کاشی کاری درون حمام
گرمخانه حمام بزرگ فضایی وسیع با قاعده مستطیل شکل است که با استفاده از ستون‌های سنگی به بخش‌های مختلف تقسیم‌بندی شده است. در میانه گرمخانه طاق مدوری بر پایه چهار ستون قرار گرفته و در هر سوی آن دو ستون دیگر بخش‌های کوچکتری را ایجاد کرده‌اند که هر یک فضایی برای استحمام و شست و شو بوده‌اند. در یکی از بخش‌های طرفین بخش میانی، حوضی مستطیل شکل قرار دارد. درگاه ورودی خزینه در میانه ضلع روبروی ورودی میان‌در به گرمخانه واقع است. با عبور از چند پله به فضای خزینه که مملو از آب بود وارد می‌شدند تا آب‌کشی و تطهیر کنند. در هر سوی خزینه فضاهایی موسوم به خلوت واقع است. این فضاها محل استحمام خصوصی بوده و یکی از آنها حوضی در میانه دارد.
حمام علیقلی آقا
چال حوض فضای وسیع و کشیده‌ای در کنار گرمخانه است که با توجه به متن حاشیه وقفنامه در سال 1127 ق احداث شده است. این فضا با تویزه‌ها و طاق‌های وسیعی پوشانده شده که هشت ستون سنگی آنها را بر دوش خود دارند. استخر وسیعی در میانه این فضا بیشتر سطح آن را فرا گرفته است. این استخر به منظور شنا و آب‌تنی استفاده می‌شده است. در دو سوی محور اصلی این فضا دو شاه‌نشین با قاعده نیم هشت وجود دارد که معروف است یکی برای پرش و شیرجه و دیگری جایگاه تماشاچیان بوده است.
حمام علیقلی آقا
بخشی از حمام که از بالای آن آب گرم خارج می شده و افراد پشت خود را به آن مالیده و با ایجاد حالتی مانند جکوزی، خستگی خود را برطرف می کرده اند.
حمام کوچک مجموعه نیز فضاهایی با قاعده‌های منظم و هندسی دارد. قاعده سربینه این حمام مربع شکل است و سکوهایی با حوض‌های درونشان بر گرد سه ضلع آن نشسته‌اند. طاق میانی این فضا بر پایه چهار ستون سنگی استوار است و طاق‌های بالای سکوها کوتاه‌ترند. بدین ترتیب در اینجا نیز فضاهای مکث و تردد از یکدیگر تفکیک شده‌اند. میان‌در این حمام با تغییر زاویه در حرکت دید مستقیم به گرمخانه را از بین می‌برد و از اتلاف حرارت می‌کاهد. گرمخانه این حمام فضایی با قاعده هشت و نیم هشت است و هشت ستون سنگی طاق میانی آن را بر دوش دارند. فضاهای پیرامون بخش میانی با طاق‌های کوتاه‌تری پوشیده شده‌اند و مکان‌هایی برای شست و شو فراهم آمده است. پس از طی چند پله از کف گرمخانه می‌توان از درگاه خزینه بدان وارد شد.
قسمت‌های مختلف این مجموعه طاق‌های رسمی بندی بر فراز خود دارند. نورگیرهایی که درون این طاقها تعبیه شده علاوه بر تأمین روشنایی فضاها، جلوه خاصی به طاقها داده‌اند. ازاره هر دو حمام کاشی‌کاری دارند و در مرمت‌های انجام شده نمونه‌هایی از تزئینات آهک‌بری و نقاشی بر دیوارهای این حمام بدست آمده است. ورودی حمام بزرگ طاقی با مقرنس گچی دارد و پشت بغل‌های سر در آن با کاشی تزئین شده است.
در جوار حمام دالان گاورو و چاه و استخری در انتهای آن وجود دارد که برای تأمین آب مورد نیاز حمام‌ها به کار می‌رفته است، به طوری که با حرکت گاو در دالان آب از چاه بالا کشیده می‌شد و داخل استخر فرو می‌ریخت.
 

* حمام بزرگ

 

- سربینه
 فضای سربینه در حمام‌های سنتی غالباً مورد توجه بیشتر طراح بوده و زیباترین بخش حمام است. سربینه حمام بزرگ علیقلی آقا فضایی منتظم و کاملاً هندسی است. این فضا قاعده‌ای به شکل هشت ضلعی منتظم دارد و بخشی با همین هندسه در میانه سربینه توسط سکوهای پیرامونش ایجاد شده است. طاقنماهای تونشسته در هر وجه سربینه دو به دو محورهای این فضای منتظم را نمایش می‌دهند و حوض‌های درون سکوها بر دو محور آن قوت بیشتری بخشیده‌اند حوض هشت گونه میانه این فضا و سنگاب درونش تأکید مضاعفی بر مرکز فضا دارد. طاقی رسمی‌بندی بر فراز بخش میانی سربینه هندسه فضا را کامل می‌کند و نورگیر میانه طاق بار دیگر بر مرکز فضا تأکید می‌کند.
حمام علیقلی آقا

- گرمخانه
گرمخانه حمام بزرگ علیقلی آقا فضایی با قاعده مستطیل شکل است که هشت ستون سنگی آن را به صورتی منظم به فضاهای مختلف تقسیم کرده‌اند. چهار ستون در میانه این فضا، بخشی را با قاعده مربع پدید آورده‌اند که طاق مدوری بر فراز خود دارد. در هر طرف این بخش و در امتداد محور اصلی گرمخانه، دو ستون دیگر به همراه ستون‌های فوق‌الذکر بخش‌های کوچکتری را ایجاد کرده‌اند. حوض مستطیل شکل یکی از این بخش‌ها را کاملاً فرا گرفته است. ورود به خزینه حمام از میانه یکی از اضلاع طولی گرمخانه انجام می‌شود. در این قسمت طاقنمایی عقب نشسته و پلکانی در میانه آن تا درگاه ورودی خزینه بالا می‌رود. در طرفین گرمخانه دو فضا موسوم به خلوت وجود دارد که محل استحمام خصوصی متمولین و بزرگان بوده است. یکی از این دو فضا بزرگتر است و طاقی رسمی‌بندی بر فراز خود و حوضی در میانه دارد.

- حمام کوچک
حمام کوچک علیقلی آقا مانند حمام بزرگ فضاهایی منظم و با قاعده‌های هندسی دارد. این حمام نیز شامل دو فضای سربینه و گرمخانه است. سربینه فضایی با قاعده مربع است. وجود چهار ستون، فضای دیگری را با قاعده مربع در میانه این فضا تداعی می‌کند. سکوهایی در سه ضلع این فضا، مکان‌های نشستن و رختکن فراهم کرده‌اند. سه حوض، درون این سکوهاست تا مراجعین پیش از ورود به سکو پاهای خود را در آن شست و شو دهند. طاق مدوری فضای میانی و طاق‌های کوتاه‌تری فضاهای پیرامون سربینه را پوشش می دهند. فضای میاندر واسط سربینه و گرمخانه است و علاوه بر جلوگیری از دید مستقیم، اتلاف حرارت را کاهش می‌دهد.
گرمخانه این حمام قاعده‌ای هشت و نیم هشت دارد. در میانه این فضا نیز بخشی با همین قاعده دیده می‌شود که هشت ستون سنگی در گوشه‌های خود دارد. طاقی بر پایه این هشت ستون و طاق‌های کوتاه‌تری پیرامون آن، قسمت‌های مختلف گرمخانه را پوشش می‌دهند.
- چال حوض
فضای چال حوض در حمام‌های سنتی دیده می‌شود که طرح کامل و مفصلی دارند. این فضا استخری وسیع دارد که با آب سرد پر می‌شده و برای شنا همچنین تفریح و آب تنی به کار می‌رفته است. در حمام علیقلی آقا این فضا قاعده‌ای به صورت مستطیل کشیده دارد که استخری به همین شکل درون آن قرار گرفته است. هشت ستون سنگی بر پیرامون این استخر واقع‌اند. تویزه ها و طاق ها بر دوش این ستون‌ها نشسته‌اند و این فضا را پوشش می‌دهند. دو فضای شاه‌نشین با مقطع نیم‌هشت در ابتدا و انتهای محور اصلی این فضا عقب نشسته‌اند. کف این شاه‌نشین‌ها از کف فضای چال حوض بالاتر است و شاه‌نشین‌ها به صورت سکو درآمده‌اند. یکی از شاه‌نشین‌ها حوضی به شکل نیم‌هشت درون خود دارد. معروف است که یکی از شاه‌نشین‌ها  محل نشستن تماشاچیان بوده است.

- تأسیسات آب رسانی و گرمایشی
آب مصرفی حمام علیقلی آقا از چاه انتهای گاورو تأمین می‌گردید. با حرکت گاو در دالان گاورو آب از چاه بالا کشیده می‌شد و به داخل استخر می‌ریخت. از آنجا آب با لوله‌های سفالی موسوم به تنبوشه به خزینه‌ها و حوض‌های قسمت‌های مختلف حمام هدایت می‌شد. سیستم گرم کردن آب و به همراه آن هوا و محیط حمام از جمله نکات جالب و قابل توجه حمام‌های سنتی است. آتشدان و انبار سوخت حمام معمولاً پشت خزینه قرار دارد. سوخت مصرفی حمام‌ها در قدیم خار و بوته، فضولات حیوانات و ذغال گلوله شده بوده و در این اواخر از ذغال‌سنگ و نفت سیاه استفاده می‌شده است. صفحه‌ای به نام تیان که از آلیاژ مخصوص ساخته شده بود در کف خزینه قرار داشت. با حرارت دیدن تیان، آب خزینه گرم می‌شد. دود ناشی از آتش آتشدان به مجراهایی در کف گرمخانه هدایت می‌شد و محیط و بالطبع هوای گرمخانه حرارت قابل توجهی بدست می‌آورد. بدین ترتیب از گرمای حاصله از سوخت در آتشدان حداکثر استفاده می‌شد و پس از آن دود از طریق دودکش‌های تعبیه شده در بام خارج می‌گردید.

منابع :

وب سایت موزه حمام علی قلی آقا

وبلاگ گابیه - گنجینه آثار تاریخی اصفهان